Ajami in the Senegambia

by Fallou Ngom

Serigne Mouhamadou Masokhna Lo's Wolof Ajami Video

Reflections of a Mouride Scholar: Serigne Masokhna Lo

Written by: Serigne Mouhamadou Masokhna Lo
Date written: July 2006

Serigne Masokhna Lo, a Mouride scholar, discusses various issues ranging Bamba's life and teachings, the common origin of humanity, the origin of the family name "Gassama," life and solidarity in old days, to Islam, peace and tolerance.
Alternate Content /* */

Select Transcript:

Wolof | English | French | No Transcript

Transcript and Annotations

A ћuuzu billaahi minaʃʃeytaani al-rajiim. bismilaahi al-rahmaani al-rahiimi wa salaatu wa salaam ћalaa asrafil mursaliina seydinaa wa mawlaanaa muhammadin wa ћalaa aalihii wa sahibi wa xadiimihii, wa man tabiћahum ilaa yawmi diini.


Barke Xaadimul Mustafa, Barke Xaadimul Mustafaa, Barke Xaadimul Mustafa. Yalla na nu dund ci sëriñ bi, faatu ci sëriñ bi, dekki ci sëriñ bi. Yawmal xiyaam it, man lu sëriñ bi amul, ku am jëlal, suur naa. Moom dong laa fa yaakaar, biir ak biti, ndax moo bind ne "talabta rasuulallaahi li fawxa matlabi minal laahi rabii wa rajaalam yuxayyabi." Liggeyal naa Rasuulul-Laahi Sallallaahu Aleyhi Wa Sallam, "badalinaya laahu 'alaa muhammaddin wa xaadalii Muhammadin li samadi", Rasuulul-Laahi jàpp ma delloo ma ci yalla. Mas naa dégg kuy waxtaan ci rajo bi ci guddi, booba yàgg na, Pàppa Faal di ko laaj ne ko ndax Sëriñ bi daa bëgg Rasuulul-Laahi ba tudde ko boppam. Mu ne ka lu kenn werantewul, moo tudde boppam Xaadimul-Rasuul. Keroog ci xaaju guddi laa ko telefone, ne ko li nga wax dëgg la, ndax géej la moom sëriñ bi, meloob jànt la. Loo xam rekk, des na.


Waaye, Sëriñ bi de, maa ngeek bindam. Dane "Raama Rasuulal-Laahi min ilaahi kawnii xadiimahu wa abdul-laahi, Rasuulul-Laahi sallallaah 'aleyhi wa sallam", daf maa ngëb ci sama loxo ba dem ci "Rabul 'issati, jalla jalaalu-huu" ne ko seytaani du fi jog, te yonent bi man mii maay 'xaatimul nabii'iina wa imaamul mursaliina', lislaam numuy def? Sunu boroom ne ko maa ko yoral sama bopp. Buñu demee ba teemeeru ñenteel ba ci gànnaaw junni ba, man maa ko yoral saa bopp. Mu ne ko kooku nak gànnaaw Jaysasin [la] kii féeñ, kii de mooma doy ci njaboot gi. Saa boroom jox ko ndigal. Moo tax mu ne "raama" sakku na Rasuul-Laahi, yonentib yalla bi "min ilaahi" ci ki ma booleeg moom muy sunu boroom "kawnii xadiimahuu" ma nekk jawriñam ci tool bi. Kon mooy Rasuulul Laahi Sallallaahu 'aleyhi Wa Sallam.


Kooku nak lañu yaakaar ñun ñepp. Sëriñ Tuuba nak amul tariixa. Sëriñ bi da ne "muriidul-laahi". Kepp ku ne duma 'muriid', su yeboo lu la neex def, ndax génn nga kaadaru lislaam. Jaam bu nàmm yalla ñówal ñu dem. Miim gi, da nga koy maasuk lonk, muuy jaam bu nàmm yalla. Sëriñ Tuubay sa jawriñ. Boo ko maase aw yat muy 'mariid', di ku fetterlu, seytaane mooy sa jawrin, "hisbu-shaytaani, 'alaa inna hisba-shaytaani. humul xaasiruuna hisbul-Laahi 'alaa inna hisbal-Laahi humul muflihuuna." Ñoom ñaar rekk a fi nekk. Garaas bi, ku xew yebal sa wata. Ibliis, ku bëgga dem sawara, kaar baa ngi, bu feesee deqi. Rasuulul-Laahi, ku xëy yebal. Ku bëgga dem ajjana bu xëyee deqi. Sëriñ Tuuba nak, ci jawriñu yonent bi la bokk. Amul moom de jawriñ.


Sëriñ bi moom, ku ne xam na ne, xaw ma nu ngeen koy waxe yeen ñi jàng "demokaraati". Xaw ma jullit ak yeefara ànd. Boo demee ci "Mawaahibul-Xuduus" la nekk defe naa. Da ne "wa laa tu haaduu man ra aytum faw, yuxriju laa illaaha illallaahu". Kooku bayyiwul kenn, katolik yee fi gëna gëm yalla. Dañoo gëmul Rasuulul-Laahi. "inna diina 'indal Laahil-lislaam" looloo ñu wuutale, nde gëm nañu yalla, maandu nañu. Waaye nak, dañ fee bàyyi nak " 'alaa Rasuuli baabil wusuuli li naylisuuli, ahmaru haa'i. Yaa ayyuhal naasu ina xalax naa kum min sakkarin wa unsaa wa ja'alnaa kum suhuuban wa xabaa'ila li taxrafoo. Inna akaramakun 'indal laahi atxaakum." Adduna mii, ab tool la boo xam ne nit ñepp dañoo wara bokk ndey ak baay ndax Aadama moo ñu meññi, Awa moo ñu meññi. " yaa ayuhal naasu, itaxuu rabukum, lazii xalaxa kum min nafsin » muy Aadama « wa xalaxa minhaa sawjahaa » mu fab faar gi bind sunu maam Awa " wa bassa min humaa" mu yulli " min humaa" ci diggante ñaar ñii "rijaalan kasiiran" góor ñu bari aki jigéen.


Man bu ma doon jàng tubaab, "doktoor" laay jàng, waaye duma jàng "parakiloor", duma jàng "wookaa" ndax "doktoor" moom bu "malaad" bi ñówee, "man yasfaa duuni lazii xalaxa nii fahuwa yahdiinii, wa lazii yutiimunii wa huwa yusxiini wa izaa maridtu fuhuwa yasfini". Yalla ne maay faj, waaye "doktoor" ku ñów ci kanamam, bu sañoon nga wer. Yërmande googu nak, fokk yalla fey ko. Li ngeen laaj nak, muy loolee ma leen wax doom aadama yepp dañuy benn ngëneel. Xaadim mi sut ñepp ne "maalam yartadoo, wa inna fujjaara lafii jahiimin. Maalam yatooboo". Dañu ne jullit moom, mi ngi ajjana, yeefar mi ngi sawara. Sëriñ Tuuba ne boo jaaree yoon bu baax, feeg wàccoo ko ba faatu, bu la yalla yërëmee yaa nga ajjana. Boo jaaree yoon wu bonnit feeg waccoo ko ba faatu ca, bu la yërëmul nga dem sawara. Waaye jullit, bu mu naagu mukk "laa tahmanoo maa kayda shaytaana habla fii raahi ruuhi lil-abdaari". Feek ruu gi teguwul fee, jëmm ji teguwul fee bul naagu ne të nga seytaane.


"wa atey naahu min kulli seyin sababan". Cànt yepp sabab a ko àndi. Ci gàttal, bi ma lay tooñ, jamano ji, nii mu neexe neexewu ko woon. Xamuleen nayti déem ak jàndan. Dañoo dem, déem ji xawa dëgër ak daqar ak yooyu. Ngóor si wàttawat, mu ne ko gësëmal. Mu gësëm-gësëm mu xawa kii, góor gi daalkoy pes, daldi wàcc gësëm daqar gi ñu ne "góor gu mën gaa gësëm" mooy "Gassama". Dañoo fekk Makebe muy ngente, booba laax amul de. Jamano jee neex rekk, waaye fii mu ne, man bi ñuy jàng, maa ngi fàtteliku sama baay jëlee juroomi kiloy ceeb Ndar, ñu weexale ko ko. Ceebu Caroline, ci mbuus la ko def. Teye na ko fii lu mat juroomi weer Tabaski sooga ñów. Tabaski googa ceeb bu weex la. Waaye, nun ñii ñepp dongo yi, ñii yët baay Ibra Jaxate, ñii yët baay Moor Xari Lo, ñii yët Daam Xari ca Sakkal. Sëriñ Sàkkal ak mbooleem kilifa gu ne, góor gi tibb na as kii ne ko demal yët ko. Booba laaxu caaxaan ak ay mitt ak ay ruuñ rekkay Tabaski. Liggeyu Sëriñ Tuuba nak moo mel nii. "Noo na leen lii ma leen dig, ajjana dikkagul, waaye bu ajjana doon ñam, dinaa leen àndil xét ga fii. Ba mu wóor leen ne damaa seddaleegul waaye dungeen fànde."


Waaye lii ngeen di laaj, adduna sunu boroom daf ne, Maam Xaali Majaxate danu ne, nee na adduna "Wa-Xa-Ja". Waaw gi mooy waxante, Sallallaahu Aleyhi wa sallama ne "man takallama xabla salaam, fa laa tujiibuhu" Ku wax ak yow, lu mu rëyrëy daraja, donte dafa yor milyaar di la yót it, bu la nuyuwul bu ko fay. "Man takallama xabla salaamin fa laa tujiibuu". Maam Xaali Majaxate ne "adduna Wa-Xa-Ja". "Waaw gi" mooy "assalaamu aleyka, aleyka salaam" ne nàngan, "Waxante" daanay dugg, foo bokk, noo sant "Xamante" daanay dugg. "Jaa gi" ñów di "Jariñante" loolu mooy adduna. Doom aadama yi, sunu boroom mënoon na leena àndi ni taw, mbaa mu def leen ngeen di garab guy meññi nit ñi. Waaye "larhaam" la ci jublu, larhaam mooy ki leen lëkkële, mu sàkk askan, sàkk xeet bëgg yërmande am.


Dem nañu sax ba, gis ngeen ni seytaane mel, fii mu ne sama waa kër ñi am nañu ku dem Ndakaaru tey koo xam ne dañu ne, ki ko rey kum doon jàngal la. Xam nga dongo, bu demee rey sëriñ bi, xam nga jàng mi barke nekkatu ci. Lii ngeen di laaj nak, ku bëgg adduna, sa adduna baax "inna mal muhminuuna, ixwatun, fa asliihu wa bayna xawaykum". Ñi bokk gëm yalla ñepp, ñepp ñoo bokk ndey ak baay. Kon nak, rafetal leen nekkiin wi. Jullit sax, dañoo rafetal nekkiin wi. Fim ne jakka yi, boo dëggee ñu di fa saaga, mbaa ñu di fa xuloo, leneen yobbu na leen fa lu dul julli. "Allaahu akbar, assalaamu aleykum" kenn du fa werante ak sa moroom. Yeefar ak jullit fii ci adduna, maa ngeek mbindam Sëriñ bi, Sëriñ Muhammadu Lamin Jóob Dagana, bi mu waajee bey bëgga dem moo fi def istuwaar boo xam ne moo ko fi ñjëkka def, moo ko fiy mujja def. Ngoonu gaawo, di fukki fan ak juroom benn ci Tamxarit la [Bamba] woote. Fii waxtaan ak nit ñi xaju fi, dama leen di àndil rekk diggante jullit ak yeefar, mu woo Sëriñ Muhammadu Lamin Dagana bi ñu jullee Timis ba noppi, ne ko "Iqra-Awwalul Kitaab," Sëriñ Muhammadu Lamin Dagana muslu ci seytaani "a'uuzu billaahi mina shaytaani rajiimi, bismillaahi rahmaani rahiimi" ba faatiha jeex.


Jullit yi nak, aaya bu ñjëkk bi nak, bu demee ca baal ba, walla ca naanu kaay ba, mbaa ca politik ba, mbaa ca leneen moo tooñ. Jàkka itam, ñi ci baal ba di fécc mbaa tama yeek yëf ya, bu jakka jeey toj, séen yoon newu ca. Bu ku nekk demee fi nga wara dem, jàmm rekk am. Nduur mii nak, xàmmewut boroom taaxi kaw yi, te Batuwaar bee xàmmewut boroom taaxi kaw yi. Fee ñuy wax Yoof la, xaw ma, muy sëgu Ndakaaru yi xàmmewut boroom etaas yi, xàmmewut kuy yelwaan, xàmmewut ki fande "wa wajaduu maa aamiluu aadiran, wa an leysa li insaani illaa maa saa'a wa anna saa'a sawfa yuraa". Adduna mii nak, mbaar la moo xam ne jàmm a fiy taxa ne "wa salaamu alaa man yatabal hudaa, wa salaamu alaa man yatabal hudaa, wa salaamu alaa man yatabal hudaa". Jàmm ji, ku bëgg jàmm ji, dëkku mucc bu doonu yoon, yoon wi jàmm lay doon. Lislaam leppam jàmm la. Bañ nañu ko ba "yaa salaam", sunu boroom mi ngeek juroom ñenti fukki tur ak juroom ñent, mënoon na tuddee diine ji «Xëxër» walla «Maay buur» walla «Rubuubiyatu» walla leneen. Waaye «Yaa Salaam», jàmm la tuddee diine ji. Lislaam du dara lu dul jàmm.


Koo gis mu àndi fitna ci lislaam daa gis ñjariñ loo xam ne fële, bu tuddoowul mbubbu lislaam du ci jot, mu wor lislaam nak, sol mbubb mi, bëgg ñjariñ lee ñów. Waaye lislaam nak, jàmm la. Nit ku gëm yalla dëgg-dëgg "laa saada fil tixaami". Sallallaahu Aleyhi Wassalama daa ne "laa saada fil tixaami, wahuwal alimu lazii lawlaa lasaaburuhu latabba min duuni arbil kula sibatan". Sëriñ bi bam koy tàgg, da ko ne, wallay sa lewet gii tax Abu Jahlin ñoom di la yab aka def, waaye sa dooley baatiin ji nga yor, bu dul woon sa lewet gii ak sa muñ gii, da nga maasale sa noon yi te doo laal dara. Bam demee kër nijaayam, ñu di ko sànni ay xeer, jaam yi ak xaj yi, bañu dàgg sees yi, deret jiy nàcc, mu weeru ci tandarma gi, Jibril daa cëppeelu ak Mikaayel ne ko ñaari doj yii wër Yasri ba, am nañu ndigal daat leen koy këpp ñoom ñepp. Mu ne tekk ba yàgg, mu ne dañu maa réere rekk. Ñan leen bayyi ndax ñu jur ab jullit. Kon muñ a ngi foofu. Jullit day muñ «innal laaha wahadda saabiriina ajrahum bi xayri hisaab». Sunu borrom ne, ñii muñ sax dinaa dem ba dama leen di duggal ajjana te duma leen hisaab. «Innal laaha maa'assaabiriina». Looy bëgga faj, boo muñee saa boroom ànd ak yow fajal la ko.


Kon ndokk bi ñu yalla boolee ak Sëriñ Tuuba. Sëriñ Abdul Ahad daa ne, nañu sant te jéema def lu baax te xam ne, Sëriñ bi ba mu ñuy liggeyal, nun raxasu añ rekk. Ne kenn dimbalewu ko sax, aamiin. «Samam reew tumuranke na, say sakket daanu nañu, duma nañu samay surga, tasaare samak njaboot, boole nañu maak samay noon» (Bamba). Koor gi mu fa mujja woor, xobu garab lay yëy ba mu mokk, mu fab ndox mi guux ko, bu ko guuxee ba mu yàgg, maanaam ndox mi sebbetiku, mu yàbbi garambaay gi, ndax garambaay gi day nuru ñam. Kon loolu lay xëddee loolu lay doggee. «yaa xayral jeyfin hattaa bil bisri, wal madaadi ahlan wa sahlan wa tar'iban bilaa adadi». Bu doon keneen, mu leb ne du ma woor ndax musaafir laa. Saaba yi, ku ne yonent bi dalaa dénk sa dénk bopp. Dafa ne ko « yaa aliyu», «labeyka yaa Rasuulal Laah» mu ne ko «aleyka bil ikramil duyuuf» dénk naa la ngay teral gan. Gan ñepp, góor ak jigéen ñepp a ci yem. Mu sook ko ne nak «wa law kaana kaafiran» dontep yeefar la «wa law kaana tiflan» donte gune la. Sëriñ bi dellu wax ci teeri bii di «Mawaahibul Xuduus»: « wa laa tuhaadoo, man rahaytum faw, yuhriju laa illaaha illallaah» bu waa jiy naan, boq buteelu sangara di yuuxu, na nga ko sopp rekk te yërëm ko, waaye bul ne kii alku na. Doom aadama nak ci boppam «wa laxat karam naa bani aadama, wa amal naa fil barri wa bahri, wa razahnaa min tayibaati, wa faddal dam alaa kasiirin minam xalax naa tahdiilan», mag mu tolu ni yalla bind ne maa teral doom aadama, koo gis muy toroxal doom aadama, ak lu mu rëyrëy daraja balaa dee, dina torox. Doom aadama yallaa ko fónk. Lu yalla fónk dang koy fonk. Mbooléem mbindéef yi doom Aadamaa ci gën. Koo fi gis mu jihaad gànnaaw yonent bi, gàddu fetal mbaa jaasi, mbaa leneen, àndak jihaad ga dem, waaye waywa mujj ga du rafet. Bi mu ñówee Louga moom Sëriñ bi, dañoo dajale xépp yi ak yepp ne ko tubaab bi ku mësa baax fii yobbu na la. Yow ni nga mel nii, tubaab bi du la yobbu mukk. Mu ne leen dem leen toog. Sama diggak nasaraan bi, ay yàtt aki jaasi faju ko. Dana mokk rupp te dara du jok.